Quyết định này không chỉ đánh dấu sự chuyển hướng từ mô hình “một chương trình – nhiều bộ SGK” sang thống nhất một bộ duy nhất, mà còn đặt ra những câu hỏi lớn về số phận của các doanh nghiệp tư nhân đã đầu tư hàng trăm tỷ đồng vào lĩnh vực này, cũng như hàng ngàn người lao động đang gắn bó với các dự án biên soạn và xuất bản SGK.
Sự thay đổi chính sách – bước “rẽ ngoặt” đột ngột
Trước đó, Quốc hội đã ban hành nghị quyết khích xã hội hóa việc biên soạn SGK, nghĩa là không chỉ các đơn vị nhà nước mà trí thức, doanh nghiệp tư nhân và các lực lượng xã hội khác đều được kêu gọi tham gia biên soạn, đổi mới và cạnh tranh lành mạnh.
Tuy nhiên mới đây, nghị quyết 71/2023/QH15 của Quốc hội đã thay đổi hướng đi, từ khuyến khích đa dạng hóa sang thống nhất một bộ SGK duy nhất. Và đỉnh điểm là Quyết định 3588, chọn bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống” – do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam biên soạn – làm bộ sách chính thức. Sự thay đổi này không chỉ gây bất ngờ mà còn thiếu cơ chế xử lý hậu quả, khiến các doanh nghiệp tư nhân rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan.
Hệ lụy kinh tế: Doanh nghiệp tư nhân trên bờ vực phá sản
Quyết định 3588 không chỉ là việc chọn một bộ SGK, mà còn là “cú đánh” trực tiếp vào nền tảng kinh tế của các doanh nghiệp đã tham gia xã hội hóa SGK. Theo ước tính từ các chuyên gia ngành xuất bản, tổng đầu tư của các doanh nghiệp tư nhân vào lĩnh vực này có thể lên đến hàng nghìn tỷ đồng.

Điển hình nhất là có Công ty Cổ phần Đầu tư Xuất bản – Thiết bị giáo dục Việt Nam (VEPIC), đã chi hàng trăm tỷ để nghiên cứu, biên soạn, in ấn và phân phối bộ “Cánh diều”. Họ đã xây dựng hệ thống kho vận, đào tạo giáo viên và hợp tác với hàng trăm trường học trên cả nước. Giờ đây, với việc thống nhất một bộ duy nhất, toàn bộ đầu tư này có nguy cơ trở thành “nợ xấu”, dẫn đến phá sản hoặc tái cấu trúc khẩn cấp.
Không chỉ VEPIC, các doanh nghiệp khác hay các đơn vị tham gia bộ “Chân trời sáng tạo” cũng đối mặt với tình cảnh tương tự. Họ đã vay vốn ngân hàng với lãi suất cao, dựa trên kỳ vọng về thị trường SGK mở cửa. Bây giờ, khi thị trường bị “đóng sập”, khả năng hoàn vốn gần như bằng không. Một lãnh đạo doanh nghiệp giấu tên chia sẻ: “Chúng tôi đã tin tưởng vào lời kêu gọi của Nhà nước, đầu tư hết mình để góp phần cải cách giáo dục. Giờ đây, quyết định này khiến chúng tôi mất trắng, không chỉ tiền bạc mà còn uy tín với đối tác và nhân viên.”
Hậu quả lan rộng đến hàng ngàn người lao động. Các doanh nghiệp này đã tuyển dụng hàng trăm biên tập viên, tác giả, nhà thiết kế, nhân viên in ấn và phân phối. Với quyết định thống nhất SGK, các dự án biên soạn mới sẽ dừng lại, dẫn đến sa thải hàng loạt. Ước tính, ít nhất 5.000-10.000 lao động trong ngành xuất bản giáo dục có thể mất việc làm, chưa kể đến chuỗi cung ứng liên quan như in ấn, logistics và đào tạo. Những người này, phần lớn là trí thức và chuyên gia giáo dục, sẽ phải đối mặt với thất nghiệp trong bối cảnh kinh tế khó khăn hậu đại dịch. Số phận của họ đi về đâu? Liệu nhà nước có cơ chế hỗ trợ chuyển đổi việc làm, bồi thường thiệt hại, hay chỉ đơn thuần là “thay đổi chính sách” mà không chịu trách nhiệm?
Vấn đề không phải chọn bộ nào, mà là giữ trọn cam kết chính sách
Điều đáng chú ý là dư luận không phản đối mục tiêu có một bộ SGK quốc gia miễn phí, chất lượng cao. Đây là hướng đi đúng đắn, giúp giảm gánh nặng chi phí cho phụ huynh và đảm bảo tính thống nhất trong giáo dục. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở cách thức thực hiện: quá nhanh, quá đột ngột và thiếu trách nhiệm. Chỉ hai ngày trước khi Quyết định 3588 được ký (ngày 24/12/2025), Văn phòng Chính phủ mới ra Công văn 12672/VPCP-KGVX về việc hoàn thiện phương án bảo đảm một bộ SGK chính thức từ năm học 2026-2027. Việc ký quyết định chỉ sau hai ngày liệu có quá vội vã, thiếu tính khách quan và bỏ qua các bước tham vấn cần thiết?

Quyết định này dẫn đến hậu quả trực tiếp cho hai bộ SGK còn lại: “Cánh diều” và “Chân trời sáng tạo”. Chúng sẽ bị loại bỏ khỏi hệ thống giáo dục công lập, khiến các doanh nghiệp liên quan mất thị trường. Hơn nữa, việc chọn một bộ duy nhất có thể được diễn giải như phủ nhận tinh hoa kiến thức trong các bộ khác, mở đường cho độc quyền SGK.
Ông Hoàng Ngọc Vinh cho rằng Bộ trưởng Bộ GD-ĐT khẳng định bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống” nổi trội, nhưng điều này chưa đủ để thuyết phục dư luận. Xã hội băn khoăn không phải ở nguyên tắc mà Bộ GD-ĐT nêu ra, mà ở việc “đối chiếu tiêu chí” nhưng tiêu chí và bằng chứng chưa được công khai đầy đủ. Tiêu chí chính thức, trọng số đánh giá, báo cáo so sánh giữa các bộ SGK, cách xử lý các đánh đổi (như giữa chất lượng và chi phí) – tất cả vẫn là “khoảng trống thông tin”.
Khi quyết định là “một bộ cho toàn quốc”, lời khẳng định về sự nổi trội chưa đủ; cần hồ sơ minh bạch để người dân hiểu vì sao bộ này nổi trội, nổi trội đến đâu và rủi ro nào đã được loại trừ. Nếu khoảng trống này kéo dài, nó sẽ nuôi dưỡng suy đoán, thuyết âm mưu và làm suy giảm niềm tin vào chính sách. Hơn nữa, cần phân biệt rạch ròi giữa các lý do được đưa ra. Bộ GD&ĐT nhấn mạnh bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống” có “đầy đủ môn học”, “phổ biến ở 34 tỉnh”, “quy mô lớn”, “sẵn sàng kho vận – phân phối” và “giáo viên đã quen”.
Đây là những điểm mạnh về ổn định triển khai, nhưng chưa tự động là bằng chứng tối ưu cho chất lượng học tập. “Phổ biến nhất” đôi khi chỉ phản ánh quán tính hệ thống và lợi thế của đơn vị nhà nước, chứ không phải sự vượt trội nội tại. “Giảm gánh nặng đổi mới” là mục tiêu đúng, nhưng nếu triển khai không khéo, nó có thể bị diễn giải thành “đổi mới ít đi”: SGK dễ bị “đóng kín” tư duy sư phạm, và Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 mất dần không gian cho dạy học phát triển năng lực học sinh.
Niềm tin là nền tảng của cải cách: Làm sao để lấy lại?
Nhất quán trong chính sách là nền tảng của niềm tin xã hội. Nghị quyết 88 đã khơi dậy niềm tin bằng cách mở cửa cho sự tham gia của tư nhân, nhưng sự thay đổi đột ngột qua Nghị quyết 71 và Quyết định 3588 đã làm lung lay niềm tin ấy. Các doanh nghiệp tư nhân không chỉ mất tiền bạc mà còn mất lòng tin vào cam kết của Nhà nước. Họ đã “làm theo chủ trương”, đầu tư vì lợi ích quốc gia, nhưng giờ phải trả giá đắt. Điều này có thể khiến các lĩnh vực khác e ngại tham gia xã hội hóa, từ y tế đến môi trường, vì sợ “chính sách thay đổi như chong chóng”.
Để lấy lại niềm tin, cần một con đường có trách nhiệm: lộ trình chuyển tiếp rõ ràng, cơ chế bồi thường cho doanh nghiệp bị ảnh hưởng, và minh bạch tuyệt đối trong đánh giá SGK. Ví dụ, công khai báo cáo so sánh chi tiết giữa các bộ, tổ chức hội thảo tham vấn độc lập, và hỗ trợ chuyển đổi cho lao động mất việc. Một bộ SGK quốc gia miễn phí là mục tiêu đúng, nhưng con đường đi đến đó phải tôn trọng những người đi đầu, không đánh đổi niềm tin xã hội để lấy sự tiện lợi hành chính.
Niềm tin là nền tảng của cải cách, và không có cải cách nào thành công khi niềm tin bị đánh mất. Quyết định 3588 có thể là bước đi cần thiết, nhưng nếu không xử lý hậu quả một cách công bằng, nó sẽ để lại vết thương lâu dài cho giáo dục Việt Nam. Số phận của các doanh nghiệp và hàng ngàn lao động không chỉ là vấn đề kinh tế, mà còn là bài kiểm tra về trách nhiệm của nhà nước. Liệu chúng ta có thể xây dựng một môi trường đổi mới mà không khiến người tiên phong phải trả giá? Câu trả lời nằm ở hành động tiếp theo của các cơ quan chức năng.
Quang Huy




















